Siyaset ve adalet

"Adalet" kavramının toplumumuzda güçlü biçimde yüceltilmesinin bu alanda mükemmeliyetçi beklentilere neden olduğunu ileri sürmek yanlış olmaz. Asırlarca kutsal kökenli "hukuk" ile yönetilmiş...

"Adalet" kavramının toplumumuzda güçlü biçimde yüceltilmesinin bu alanda mükemmeliyetçi beklentilere neden olduğunu ileri sürmek yanlış olmaz.
Asırlarca kutsal kökenli "hukuk" ile yönetilmiş, sultanların "kanunî," "adlî" gibi sıfatlar taşıdığı, toplumsal yaşam ve yönetimin "daire-i adalet" çerçevesinde izah edildiği bir geleneğin "adalet" beklentisi çıtasının fazlasıyla yükselmesine neden olması şaşırtıcı değildir.
Buna karşılık günümüzde ivme kazanan "adalet" eleştirilerinin sadece bu beklentiden değil hukuk mekanizmalarının siyasal iktidar tercihlerinden etkilenmemesi talebinin karşılık bulamamasından da kaynaklandığının altını çizmek lâzımdır.
II. Meşrutiyet'in ilânında, İttihad ve Terakki Cemiyeti'nin Fransız İhtilâli'nin "motto"su olan "hürriyet, müsavat, uhuvvet" sloganına dördüncü kavram olarak "adalet" ibaresini eklemesinin de ortaya koyduğu gibi bu alandaki beklentiler yüksek olmuş ve her yeni dönemin bir "beyaz sahife" açması beklenmiştir. Ancak "adalet" konusunda toplumsal taleplerin herhangi bir dönemde karşılandığını belirtebilmek zordur.

İktidar ve adalet
Hukuk geleneğimizin, Max Weber'in "kadı adaleti (kadijustiz)" olarak tanımladığı ve hukukî pozitivizmin karşı tezi olarak kavramsallaştırdığı temele dayanması güçlü bir entelektüel zemin yaratmasına karşılık, "her davanın özgün koşulları" çerçevesinde karar veren, bunun yanı sıra siyaset, ahlâk ve şahsî görüşlerden fazlasıyla etkilenen bir sistem doğurmuştur. Bu sistem, şüphesiz, "fıkıh" hakkındaki malûmatını Snouck Hurgronje'den alan Weber'in varsaydığı ölçüde keyfî ve düzensiz değildi.
Buna karşılık, ABD Yüksek Mahkemesi yargıçlarından Felix Frankfurter'in 1949'da kaleme aldığı bir yorumda da vurguladığı gibi bu temeldeki "adalet"in "ağaç altında oturan ve şahsî görüş ve çıkarları çerçevesinde karar alan kadılar" tarafından icra edilen karakuşî bir hukuk sistemi yarattığı kanaati yaygınlık kazanmıştır.
Bu tartışmanın genellikle ihmal edilen bir yönü de bu hukuk sisteminin "siyasal iktidar"dan güçlü biçimde etkilenmesidir. Bu ise tüm hukuk sistemlerini etkileyen "Zeitgeist (zamanın ruhu)"ndan farklı bir yönlendirmeye ve yargının iktidar tarafından şekillendirilmesine yol açabilmiştir.
Osmanlı yönetici sınıfının değişik ayrıcalıklardan istifade ederken, "siyasal iktidar"ın doğrudan etkileyebildiği bir hukuk sistemine tabi olması ise bu tesiri pekiştirmiştir. Hukuk uygulamada kolaylıkla "siyasallaştırılan" bir araç haline gelebilmiştir.
Ayrıcalıkları ile toplumun genelinden ayrılan Osmanlı "askerî sınıfı"nın üyeleri kendilerine bahşedilen haklara karşılık siyasal iktidarın doğrudan uyguladığı iradeler ya da şer'iye mahkemesine nazaran etkiye daha açık kazasker mahkemesindeki yargılamalar nedeniyle hukukî korumadan sınırlı biçimde istifade edebiliyordu. Güçler ayrımının var olmaması nedeniyle de "iktidar" hukuku kolaylıkla araçsallaştırabiliyordu. Tanzimat ile başlayan ıslahât girişimleri, bir anlamda, yönetici sınıfın kendisini kolaylıkla "siyasallaşan hukuk"a karşı koruma mücadelesidir.
Dolayısıyla "adaletin tecellisi" konusunda çarpıcı anekdotlar yardımıyla dile getirilen bir mükemmellikten ziyade kişi haklarını korumadan fazlasıyla uzak, sistematik olmayan ve iktidardan fazlasıyla etkilenen bir hukuk geleneği şekillenmişti. "Adalet" ise kendisini "hükûmet-i âdile" olarak tanımlayan II. Abdülhamid ve bu kelimeyi amblemine övünçle nakşeden İttihad ve Terakki idarelerinde "hayata geçirilemeyen" bir kavram olma özelliği taşımıştı. Kavram yüceltiliyor ama toplumsal tatmini sağlayacak biçimde uygulanamıyordu.

Kanun ve hukuk devleti
Cumhuriyet, Tanzimat sonrasında bir toplumsal ideal haline gelen "kanun devleti" olma konusunda önemli adımlar atmış, hukukî çoğulculuğun sonlandırılması "kadı adaleti"nin beraberinde getirdiği sakıncaları büyük çapta ortadan kaldırmış, Türkiye, hukukun sistematik uygulamasının güçlendiği bir toplum haline gelme konusunda önemli adımlar atmıştır.
Buna karşılık, güçler ayrımının büyük ölçüde kâğıt üzerinde kalması "siyasal iktidar"ın yargıyı fazlasıyla etkilediği bir "adalet" anlayışının sürdürülmesine neden olmuştur. Türkiye, İstiklâl Mahkemeleri ile başlayarak, Yassıada yargılamaları, 28 Şubat uygulamaları ve kapalı bir cemaat örgütlenmesinin kurguladığı davalara ulaşan uzun sürecin de ortaya koyduğu gibi bu alandaki kısır döngüyü kıramamıştır. "Adalet"in yüceltilmesi devam etmiş, kitle partileri kendilerini bu kavramla isimlendirmiş, ancak "siyasal iktidar"ın yargı üzerindeki egemenliği sürdüğü gibi güçler ayrılığı da hayata geçirilememiştir.


YAZININ DEVAMI
ÇOK OKUNAN YAZARLAR
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Unuttuğumuz savaş 18 Kasım 2018 | 3.753 Okunma İstiklâl Marşı’nı okuyarak ırkçılık mı yapıyoruz? 11 Kasım 2018 | 5.649 Okunma Otoriter ritüel ve söylemleri eleştirmek “Türklük” karşıtlığı mıdır? 04 Kasım 2018 | 2.466 Okunma “Temsilî demokrasi” krizinde Türkiye 28 Ekim 2018 | 4.270 Okunma “Millî irade-vesayet” kısır döngüsünü kırmak 21 Ekim 2018 | 4.528 Okunma
TÜM YAZILARI
Yorumlar