“Cumhuriyetçilik” nasıl “oluştu”?

"Cumhuriyet"in kültleştirilerek kutsandığı Türkiye'de bir ideoloji olarak "cumhuriyetçilik"in oluşumu üzerine ilkokul kitabı söylemi ötesine geçen bir değerlendirme yapıl(a)maması ilginçtir. Ümmetten...

"Cumhuriyet"in kültleştirilerek kutsandığı Türkiye'de bir ideoloji olarak "cumhuriyetçilik"in oluşumu üzerine ilkokul kitabı söylemi ötesine geçen bir değerlendirme yapıl(a)maması ilginçtir.
Ümmetten "millet," kuldan "vatandaş" yaratma benzeri sloganların ötesine geçemeyen söz konusu söyleme göre "orta çağ koşulları"nda yaşayan bir toplum, "kurucu lider dehâ"sının devreye girmesiyle mucizevî bir "devrim" gerçekleştirmiş ve bir hayâl bile olmayan "cumhuriyet"i ilân ederek "cumhuriyetçilik"i toplumun ideolojik motoru haline getirmiştir.
Bunun neticesinde Anadolu'da, Fransız Üçüncü Cumhuriyeti benzeri bir yapı yoktan var edilmekle kalınmamış, "cumhuriyetçilik" karşı devrimci direnişe karşılık, Fransa'da olduğu gibi toplumun "egemen ideolojisi" ve "kimlik"i haline gelmiştir.
İçi böylesi bir söylemle doldurulmaya çalışılan "cumhuriyetçilik"in günümüz Türkiyesi'nde Régis Debray'nin radikalizminden esinlenerek inşa edilen ve "cumhuriyet-demokrasi çatışması"nı savunmada araçsallaştırılan bir ideolojiye evrilmesi şaşırtıcı değildir.

1923 öncesi kara delik mi?
"Cumhuriyetçilik"in "oluşan" değil "yaratılan" bir ideoloji olduğu varsayımına dayanan bu yaklaşımın "düşünce hareketleri"nin tabiatıyla uyuşmazlık içinde olduğu ortadadır. Quentin Skinner'in de vurguladığı gibi "düşünce hareketi oluşumu" böylesi ani ve keskin geçişlerin görülmediği bir alandır.
Bu nedenle Türkiye'de cumhuriyetçiliğin gelişimini, 1923 öncesini o konuda hiçbir ize rastlanılamayacak bir "kara delik" biçiminde kavramsallaştırarak ve onu bütünüyle "kurucu lider kültü" çerçevesinde açıklayarak anlatmak anlamlı bir kuramsal çerçeve çizmekten uzaktır.
"Cumhuriyetçilik"in "kurucu lider"in ani kararı öncesinde entelektüel dünyamıza duhûl etmemiş ve "yaratılan" bir ideoloji olduğunu savunan yaklaşımın etkinliği büyük çapta "cumhuriyet"in bir "idare şekli"ne indirgenmesinden kaynaklanmaktadır. "Cumhuriyet" olmadan "cumhuriyetçilik" de olmayacağı tezinden yola çıkıldığında, 1923 öncesinin bir "kara delik" haline gelmesi kaçınılmaz olmaktadır.

"Oluşum" ve 1923 öncesi
Ancak "cumhuriyetçilik" böylesi bir yaklaşım çerçevesinde "monarşi karşıtlığı"na indirgenmeyerek, farklı biçimleri bulunan ve bir "cumhuriyet"e dayanmadan da var olabilen bir ideoloji olarak kavramsallaştırıldığında, 1923 öncesinin zannedildiği gibi bir "kara delik" olmadığının görülmesi mümkün olabilmektedir.
Düşünce tarihimizin en önemli konularından birisi olan "cumhuriyetçilik" konusunda "yoktan var etme" tezinin günümüze değin revaç bulmasının temel nedenlerinden birisi şüphesiz bunun bizzat "şahıs kültü" vurguları güçlü resmî ideoloji tarafından da savunulmuş olmasıdır.
Buna karşılık, bu yaklaşımın karşıtları da söz konusu paradigmayı sorgulayacak bir kuramsal çerçeve oluşturmaktan uzak kalmışlardır. "Cumhuriyetçilik"i "monarşi karşıtlığı"na indirgeyen resmî ideolojinin eleştirisi de son tahlilde, bu tanımdan hareketle karşıt tezler geliştirmiştir.
Bu durum göz önüne alındığında Banu Turnaoğlu'nun Cambridge Üniversitesi'ne doktora tezi olarak sunulduktan sonra geçtiğimiz günlerde Princeton University Press tarafından kitaplaştırılan "The Formation of Turkish Republicanism (Türk Cumhuriyetçiliği'nin Oluşumu)" çalışmasının entelektüel tarih yaklaşımlarımıza yönelik ciddî bir sorgulamayı gündeme getirdiğini vurgulamak gerekir.

"Oluşan" cumhuriyetçilik
Turnaoğlu'nun kitabı "cumhuriyetçilik"i şimdiye kadar ihmal edilen bir örnek (Osmanlı/Türkiye) üzerinden inceleyerek bu konudaki kuramsal tartışmaya önemli katkıda bulunmaktadır.
Ancak bu çalışmayı daha da önemli kılan, kapsamlı kaynak incelemesi ve derinlikli analizler neticesinde, resmî yaklaşımın "yoktan var edildiği"ni savunduğu "cumhuriyetçilik"in uzun bir sürecin muhassalası olarak ortaya çıkan ve "oluşan" bir ideoloji olduğunu göstermesidir.
Turnaoğlu'nun kitabı bunun da ötesinde "cumhuriyetçilik"in "cumhuriyet" ile başlamadığı, onun "monarşi karşıtlığı"na indirgenemeyeceğini ortaya koymakta ve Kemalist cumhuriyetçiliğin bu tartışma içindeki yaklaşımlardan "bir tanesi"nin 1920'ler bağlamında geliştirilen yorumu olduğunun altını çizmektedir.
"Türk Cumhuriyetçiliği'nin Oluşumu," "cumhuriyetçi gelenek"in şekillenişini anlayabilmek için entelektüeller, siyaset yapıcıları ve kamusal 

YAZININ DEVAMI
ÇOK OKUNAN YAZARLAR
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Unuttuğumuz savaş 18 Kasım 2018 | 3.712 Okunma İstiklâl Marşı’nı okuyarak ırkçılık mı yapıyoruz? 11 Kasım 2018 | 5.589 Okunma Otoriter ritüel ve söylemleri eleştirmek “Türklük” karşıtlığı mıdır? 04 Kasım 2018 | 2.434 Okunma “Temsilî demokrasi” krizinde Türkiye 28 Ekim 2018 | 4.251 Okunma “Millî irade-vesayet” kısır döngüsünü kırmak 21 Ekim 2018 | 4.444 Okunma
TÜM YAZILARI
Yorumlar