İslam’da dogma oluşumu

Son beş yazıdır değindiğimiz; kaza ve kader, Kur’an ezeli midir yoksa sonradan mı yaratılmıştır, akıl mı önceliklidir nakil mi, Tanrı doğrudan doğaya müdahale eder mi gibi erken dönem...

Son beş yazıdır değindiğimiz; kaza ve kader, Kur’an ezeli midir yoksa sonradan mı yaratılmıştır, akıl mı önceliklidir nakil mi, Tanrı doğrudan doğaya müdahale eder mi gibi erken dönem tartışmaları, Müslüman zihnin felsefeye ve bilime bakışını belirlemiştir. Gazâlî’nin, sabit doğa yasalarının çıkarılamayacağı düşüncesine karşın (nedensellik ilkesine karşı çıkış) akılcı filozoflar, Tanrı’nın kanunlarını, doğa kanunları olarak ele alırlar; her maddenin kendine özgü nitelikleri vardır ve bu nitelikler değişmez, derler. Tanrı’nın konuşması da bu yasalara bağlı olarak gerçekleşir. Vahyin doğruluğunu akıl bu zeminde tartışır. Tanrı’nın yasaları akılcıdır ve sonsuzdur; bu sonsuzluğun bir parçası olan insan; adalet ve zulüm, iyi ve kötü gibi kavramların bilincindedir.

İYİ KÖTÜ ÜZERİNE TARTIŞMALAR

Keza, dünyada gerçekleşen haksızlıkların ve çirkinliklerin Allah’a isnat edilip edilmeyeceği, bir şeyin iyi ya da kötü oluşunun din tarafından mı yoksa akıl tarafından mı belirlendiği şeklinde tartışılan konuda ise Eş’arileri uzun uzun eleştiren İbn Rüşd, noktayı şöyle koyar: Eş’arilerin “Kötü olan hiçbir şeyin bulunmadığı” şeklindeki yaklaşımı son derece tehlikelidir. Çünkü bu anlayışa göre, söz gelimi Allah’a ortak koşmak (şirk), özünde kötü bir şey olmayıp, sadece din onu kötü saydığı için kötü olacak; aynı şekilde eğer din adaletli yahut iyi bir şey olarak nitelendirseydi, Allah’a isyan iyi bir şey olacaktı ki; bütün bunlar insan aklının kabul edemeyeceği derecede yanlış ve çirkin sonuçlardır. İbn Rüşd, kaza ve kader başta olmak üzere, birbiriyle çelişen tüm ayetlerin Kur’an’ın bütünü dikkate alınarak uzlaştırılabileceğini söyler.

EŞ’ARİLİĞİN AĞIRLIĞI

Bu tartışmalarda; gerçekçi, akılcı, ilimci İbn Rüşd gibi isimler susturuldu; onların fikirlerini söylemek dahi mutaassıp çevreler tarafından suç sayıldı. Ta ki XIV. asra gelindiğinde, dönemin en akılcı isimlerinden biri olarak ortaya çıkan İbn-i Haldun bile artık Eş’ari’dir. Dört büyük mezhep olarak anılan okullar şekillenir. Bu tarihten sonra başka bir mezhep oluşmayacak, buna imkân tanınmayacaktır. Fetvalar sadece bu mezhepler içinden verilir; hatta iş öyle hale gelecektir ki mezhepler arasında geçiş yapmak ya da hükümlerinden faydalanmak dahi (telfik haramdır) yasaklanır. Sebep-sonuç ilkelerini reddeden; aklı, oluşturulmuş hukuk/usul/fıkıh yorumuna indirgeyen; içtihatları 10.yy’a hapseden bu bakış açısı kendini eleştiriye bütünüyle kapatır. Bugün bazı ilahiyat hocalarının, farklılıklar için “hoş görmeyiz, katlanırız” ifadeleri bu cümledendir. Yine bu anlayışın kaynakları temele alınarak, dünyanın düz olduğu, güneşin etrafında dönmediği iddia edilir. Allah’ın iradesine karşı gelmektir, denilerek, çocuk aşıları yasaklanır. Lider, Allah’ın iradesinin yeryüzüne yansımasıdır, denilerek siyasetin, demokrasinin, özgürlüklerin, insan haklarının önüne set çekilir. Sekiz-dokuz yaşındaki kız çocuklarının evliliği, kadının dövülmesi, kadının fitne varlık ilan edilmesi vb. hususlardaki fütursuz yaklaşımlar da bu zihniyetin ürünüdür. Listeyi uzatmak mümkün.

SELEFİLİĞİN YANSIMALARI

YAZININ DEVAMI
ÇOK OKUNAN YAZARLAR
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Türk milliyetçiliğinin seçime etkisi 15 Nisan 2019 | 404 Okunma İslam’da dogma oluşumu 08 Nisan 2019 | 506 Okunma Yorum ve kader üzerine tartışmalarda yol ayrımı 25 Mart 2019 | 401 Okunma Mutezile ya da IX. asrın en büyük sancısı 18 Mart 2019 | 677 Okunma Kadim dünyanın düşünce sancısı: Akıl ve vahiy 11 Mart 2019 | 374 Okunma
TÜM YAZILARI
Yorumlar 1 yorum